Verbrokkeling bij elkaar brengen

Open source GIS in de gemeente

Door: Gijs Koedam

Het komt nog niet veel voor; een gemeentebreed GIS opgebouwd uit overwegend open source software-componenten (OSS). Toch is dat wat de Rijksoverheid van de lokale overheden wil ‘bij gelijke geschiktheid'. Ervaringen uit de praktijk bij de Gemeente Edam-Volendam.

Veel gemeenten kennen nog een vrij traditionele organisatiestructuur. Er zijn diensten met afdelingen, waarbij de afdelingen vaak zijn ingedeeld op een specifieke taak. Bijvoorbeeld wegbeheer, rioolbeheer of ruimtelijke ordening. Op veel van die afdelingen wordt informatie gemaakt of beheerd die een ruimtelijke component kent. De automatisering volgt vaak het organisatorische spoor. Zeer specifieke applicaties voor die éne taak van de afdeling. Wel is er vaak een koppeling tussen administratieve gegevens en een kaart. GIS kan de, door de organisatiestructuur verbrokkelde, informatie bij elkaar brengen en toegankelijk maken voor de hele organisatie.

Extract, Transform and Load
Voor een gemeentebreed GIS volstaat vaak een eenvoudige architectuur. Deze laat de bronapplicaties ongemoeid, maar leest wel de (geografische) gegevens uit, vertaalt deze naar een gezamenlijk formaat en slaat deze op in één en hetzelfde dataformaat. Van hieruit kunnen de gegevens vervolgens in de vorm van kaartlagen worden gebruikt, en middels een raadpleegapplicatie in combinatie met elkaar worden getoond. Een dergelijke architectuur bestaat dan uit een laag met de bronapplicaties, een laag Extract, Transform and Load (ETL: Lees uit, Transformeer en Laad in een database), de opslaglaag, de serveerlaag en de gebruiklaag. In al die lagen zijn software-componenten nodig om de functie in te vullen.

Vendor lock-in
Het invullen van de componenten in het architectuurmodel op een traditionele manier is niet moeilijk. Alle bekende leveranciers van GIS-software kunnen vrijwel alle onderdelen invullen. Natuurlijk hangt hier een prijskaartje aan. Allereerst kost de software geld. Vervolgens kent de software jaarlijks licentiekosten, vijftien tot vijfentwintig procent van de aanschafkosten. Dan moet de software worden geïnstalleerd en geconfigureerd, en dat gaat vaak gepaard met consultancy. Min of meer vanzelfsprekend neemt de leverancier dit voor zijn rekening. Zij hebben tenslotte het meest verstand van hun eigen software. Iets wat vaak terug te vinden is in de hoogte van de tarieven voor die consultancy. En zo ontstaat wat genoemd wordt ‘vendor-lock-in', afhankelijkheid van één leverancier. Immers, aanpassingen in en aan de software kunnen alleen via de leverancier worden gerealiseerd. En vaak werken de software-componenten van de leverancier wel met elkaar, maar niet altijd goed met die van een concurrent. Tenslotte blijkt er ook niet zo heel veel keus in gevestigde leveranciers van GIS-software.

Gebruik binnen gemeenten
Het gebruik van open source software voor de geo-informatie in een gemeente lijkt niet voor de hand liggend. Er is geen leverancier die aangesproken kan worden op problemen in de software, waarmee een ondersteuningsovereenkomst kan worden gesloten en die je kunt bellen bij problemen. Toch blijken de communities een verrassend zelfsturend vermogen te hebben. Problemen in open source GIS worden juist wel snel verholpen, omdat iedereen bij de broncode kan. Ook zijn er steeds meer zelfstandige programmeurs, consultants en kleine bedrijven die zich specialiseren in de ondersteuning van open source GIS. En deze kleine spelers organiseren zich in grotere gehelen, zoals de OpenGeoGroep, waarmee zaken kan worden gedaan via één partij. Omdat de kennis over de open source GIS-componenten wijd verspreid is, ontstaat geen leveranciersafhankelijkheid. De aard van het wereldje zorgt voor ondersteuning tegen schappelijke tarieven op software die op zichzelf gratis is. Omdat de kwaliteit hoog is en de keuze groot, is open source GIS daarmee een serieus alternatief geworden voor de lokale overheid in Nederland.

GIS in Edam-Volendam
De situatie in de Gemeente Edam-Volendam kan typisch worden genoemd voor kleinere gemeenten. Geen gemeentebreed GIS, maar wel vakafdelingen met applicaties waar kaart en administratieve gegevens gekoppeld zijn binnen gesloten applicaties. Een gemeentebreed GIS volgens het eerder geschetste architectuurmodel kan dan een enorme verbetering brengen in de toegankelijkheid van geo-informatie. Waar het om gaat is de invulling van de benodigde componenten.

Marktanalyse
De keuze voor software is ‘open' gestart. In opdracht van de Sector Ruimte is een snelle marktanalyse gemaakt van de beschikbare applicaties. Open source software is hierin nadrukkelijk meegenomen als mogelijkheid, maar de gebruikelijke criteria zijn gevolgd. Hierbij moet gedacht worden aan zaken als voldoende en bewezen functionaliteit, lage kosten in aanschaf en onderhoud, zoveel mogelijk leveranciersonafhankelijkheid, breed gebruik in de markt en beschikbaarheid van voldoende ondersteuning.

Uit de quickscan is naar voren gekomen dat open source GIS vrijwel alle componenten uitstekend kan invullen. In overleg en met instemming van de sector I&A is gekozen voor PostgreSQL met PostGIS als ruimtelijke database, Mapserver als internet mapping server en Flamingo als raadpleegapplicatie. Als DesktopGIS-applicatie is gekozen voor QuantumGIS. Deze applicatie wordt voornamelijk bij het beheer van de gegevens gebruikt.

De enige component die niet open source is, is FME voor het omzetten van gegevens naar de database. Onder de motorkap maakt ook deze applicatie echter gebruik van open source-bibliotheken. Alle genoemde open source-componenten worden ook gebruikt bij landelijk bekende projecten als het havenmanagementsysteem in Delfzijl en de landelijke voorziening voor bestemmingsplannen, RO-Online.

Gemeentebreed in gebruik
Inmiddels is het systeem gemeentebreed in gebruik genomen. Noch bij installatie, noch bij configuratie zijn problemen opgetreden. Alle componenten functioneren naar verwachting. Belangrijker is dat ook de gebruikers tevreden zijn, omdat nu voor het eerst geografische informatie snel, gemakkelijk en in combinatie met elkaar op elke computer beschikbaar is. Het hele systeem is dubbel uitgevoerd als test- en productie-omgeving, er zijn immers geen licentiekosten. Tevens is het systeem voorbereid op de toekomst, zodra de gemeente dat wil kan geo-informatie aan burgers en anderen worden getoond via internet. Toekomstige uitbreidingen op de functionaliteit komen gratis beschikbaar voor de gemeente, gewenste uitbreidingen kunnen door de gemeente zelf worden gerealiseerd (en weer beschikbaar worden gemaakt voor anderen).

Eenvoudige toepassingen en analyses
De ervaringen in de Gemeente Edam-Volendam zijn positief. Voor eenvoudige toepassingen als een gemeentebreed raadpleeg GIS en voor eenvoudige analytische vragen, voldoet een GIS op basis van open source uitstekend. De kosten zijn echter beduidend lager, terwijl ondersteuning op technisch en inhoudelijk vlak inmiddels gewaarborgd is. 

Gijs Koedam is adviseur geo-informatie bij GeoInfoBalans/Open Geo Groep.

Internet: www.geoinfobalans.nl